محوطه تنگاب فیروزآباد- بندیان درگز-کیش

محوطه تنگاب فیروزآباد

محوطه سد تنگاب در فاصله 88 کیلومتری جنوب شرقی شیراز و 18 کیلومتری شمال شرقی فیروز آباد، در میان حوزه آبگیری سد تنگاب واقع است. محل مذکور در 3 کیلومتری جاده ی آسفالته شیراز- فیروز آباد ودر شرق آن قرار دارد. همچنین این محوطه متصل به جاده ی شوسه بین روستاهای سیرزکان و هوتوتورک شکل گرفته است. در شمال وجنوب آن رشته کوههای طولی دشت تنگاب ودر فاصله 20 متری جنوب محوطه رودخانه ی فصلی کله مردی مشاهده می شود. این محوطه با ارتفاعی حدود 4.5 متر وبا مساحت 1500 متر مربع دارای شیب ملایمی به سمت شرق است. ، فصل اول کاوشهای نجات بخشی سد تنگاب در محوطه تنگاب انجام گرفت. فصل اول کاوش ها از تاریخ 31\6\1386 شروع و در تاریخ 12\7\1386 به پایان رسید. بعد از شبکه بندی محوطه تنگاب و نامگذاری آن با حروف الفبا و اعداد ترانشه u9  و t7 در جبهه غربی محوطه، ترانشه  u13,u12,v13,v12, در مرکز محوطه وترانشه x13 ، x14 در شرق محوطه مورد کاوش قرار گرفت.

به طور کلی در جریان کاوش­های محوطه سد تنگاب، شمار زیادی از سفالینه­های معمولی ودرصد کمی لعاب دار شناسایی شد.

طی کاوش چهار نوع سفال شاخص شناسایی شد

1.سفالینه ­های نخودی رنگ آمیزی شده به رنگ قهوه ­ای یا قرمز

2.سفالینه ­های خاکستری ظریف

3.سفالینه­ های نارنجی رنگ آمیزی شده با رنگ قهوه­ای با قرمز

4.سفالینه­ های کمیاب نخودی لعاب دار زرد

خمره­ها، تشت­ها، کوزه­ها، سبو­ها، دیگ­ها و کاسه ها جزء سفال­های مکشوفه بود. 4 گروه ذکر شده جزء سفال­های شاخص محلی فارس دردوره­ی ساسانی هستند.

جمع بندی و تحلیل معماری محوطه

کاوش 2 ترانشه غرب محوطه u9 و t7، منجر به شناسایی سنگ­فرشها و ستون­هایی گردید. بطور کلی سنگ­فرش کشف شده ترانشه u9 در ضلع غربی را می­توان بزرگترین سنگ­فرش تمام محوطه دانست (شکل 10).

شکل 10. پلان ترانشه U9

 با توجه به مدارک موجود، در قسمت شمالی و شرق سنگ­فرش مرکزی، سنگ­فرش دیگری شکل گرفته که نسبت به سنگ­فرش مرکزی کوچکتر است. از اشیا جالب توجه یافت شده در سطح سنگ­فرش شرقی و ضلع شرقی سنگ­فرش مرکزی در ترانشه u9، مقدار زیادی میخ­های آهنی در ابعاد مختلف با کلاهک مثلثی و مربع بود. علاوه بر این، قطعات شکسته نوار یا آتل آهنی بروی رابط شمالی سکوی مرکزی شناسایی شد. به نظر می­ رسد با توجه به فقدان فضای محصور کننده اطراف سنگ­فرشها و با توجه به 2 حلقه آهنی، سنگ­فرشهای مذکور دارای سقف کاذب بوده­اند. از طرفی وجود 2 ستون در ترانشه u9 و ستون یافت شده در ترانشه tt7 کمی مسأله را مشکل نمود. اما با مطالعات انجام شده ودلایلی همچون 1. شناسایی کامل آوار کامل ستون 1 در ترانشه u9 2. وجود سازه سنگ و گچ که حدود 20 سانتیمتر پایین تر از سطح سنگ­فرش این ترانشه است، به این نتیجه رسیدیم که ستون­های ذکر شده به دوره­ های قدیمی­تر از سنگ­فرشها تعلق دارند ودر دوره­ های بعد این سنگ­فرشها در میان ستون­هاساخته­ اند. درکاوش ترانشه x13 فضای مستطیل شکل با کف سنگ­فرش شیب دار گردیده است (شکل 11).

شکل 11. پلان ترانشه X13

 

مجرای در میان دیوار شرقی منتهی به کف وجود دارد که می­توان آن را کانون اصلی شیب کف اتاق محسوب نمود. کاوش­های ترانشه x14، تعداد 3 اتاق را نمایان نمود که اتاق شماره ­ی منحصر به فرد است شکل 12).

شکل 12. پلان ترانشه X14

چسبیده به ضلع شرقی این اتاق بروی کف سنگ­فرش آن فضای مستطیل شکل پلکانی متداخل شناسایی شد.در قسمت پایین این فضا یک لگن سفالی در محل اصلی خود کشف گردید. در ترانشه­های شرق محوطه، شرق محوطه اتاق­هایی در کنار هم شناسایی شد که کمک شایانی در شناخت کارکرد بناهای محوطه کرد. 

با توجه به سازه­ های مکشوفه در محوطه تنگاب و مقایسه آن با معماری بناهای ساسانی فیروزآباد(کاخ اردشیر،قلعه دخترف شهرگور) و مقایسه با سفالینه­ های شهر گور وکشف یک سکه ساسانی می­توان اذغان نمود که بنا­های این محوطه متعلق به اوایل دور­ه­ی ساسانی بوده است. دیوارهای عظیم، فضاهای متعدد، ستون­های رفیع قلوه­سنگ، کف­های سنگ­فرش، استفاده از اندود گچ بر سطح دیوار­ها و وجود سازه­های مرتبط با یک کارگاه تولیدی، نشان از وجود یک مجموعه ساختمانی بزرگ دارد که بدون شک با مراکز حکومتی زمان خود در ارتباط بوده است. محوطه تنگاب در دوره­ی ساسانی یک جایگاه تولیدی ومکان مناسب جهت سرویس دهی به افراد خاص، در یک موقعیت خاص، مورد استفاده بوده است. یعنی مکانی همچون یک کارون­سرا یا تفرجگاه حکومتی و حتی در بخش­هایی از آن نیز مکانی برای زندگی کارکنان مجموعه و یا انباری در نظر گرفته شده بود.

 

بندیان درگز

 

محوطه بندیان, در دو کیلومتری شمال­غرب شهرستان درگز, در میان کوه­های هزارمسجد و الله­ اکبر واقع شده است (تصویر 29).

     تصویر 29. موقعیت محوطه بندیان درگز

این محوطه از بقایای سه تپه کوچک, که به فاصله کمی از یکدیگر قرار گرفته­ اند, تشکیل شده است. تپه میانی درسال 1369 تسطیح گردید و دیگر عنوان تپه به آن اطلاق نمی­ شودو این تپه براساس اطلاعات به دست آمده و با توجه به عکس­های هوائی ارتفاعی برابر با دو تپه دیگر داشته است. حداکثر رتفاع این تپه ­ها از سطح زمین زراعی 5/2 متر است و برپایه بررسی­ ها آثاری از دوره تاریخی(پارت و ساسانی9 را در بر دارند. اولین فصل کاوش این محوطه از هزاره پنجم قبل از میلاد تا دوره تاریخی مسکون بوده است. لایه­ های مربوط به دوران تاریخی, سه مرحله را نشان می­ دهند. اما ظاهرا" لایه دوم به جهت ساخت و سازهای انجام شده و گچبری های بی نظیر, نسبت به لایه­های دیگر دارای اهمیت بیشتری بوده است. تاسال 1378 از مجموعه ساخت و سازهای مربوط به لایه دوم فقط بنای نیایشگاه ان که شامل, یک تالار بزرگ ستون­دار, اتاق نگهداری نذورات, آتشکده, اتاق استودان و نیز یک ایوان و فضای دایره شکل است کاوش شده بود(رهبر1378:1376). فضاهای یاد شده در مستطیلی به طول و عرض 20×21 متر جایگزین شده بودند. قرار گرفتن فضاهای چهارگوش به همراه فضاهای دایره شکل در یک مستطیل, درمعماری این دوره(ساسانیان بی­ سابقه است. جهت بنا نسبت به شمال 40 درجه انحراف دارد. این مساله ای است که در بیشتر بناهای دوره اشکانی و ساسانی رعایت می شده است. بنابر اضهارات کاوشگر, این نیایشگاه جزئی از یک "دستکرت" بوده است. ذکر این نکته ضروری است که اصطلاح "دستکرت – دستگرد" دارای چند معنا و مفهوم است: در ماتیکان "دستکرت" به املاک دارای کاخ و دز و دیوارهای استوار گفته می شد که به اشراف و بزرگان, به ویژه شاهنشاه تعلق داشت (لوسکایا, 1377: 290- 287). مصالح ساختمانی غالب این بنا چینه است. اما در مواردی از خشت هائی به ابعاد 10×40×40 سانتی متر استفاده شده است. بعد از اینکه ساختمان به پایان رسیده, بر روی سطح چینه­ای یک لایه نازک و ظریف کاهگل قرار داده اند و سپس در جاهایی که نیاز بوده است گچبری هائی را بر روی کاهگل اجرا کرده اند.

به منظور کف سازی تالار از گچ نیم­کوب همراه با نخاله استفاده شده است. ضخامت این کف بیشتر از هفت تا ده سانتی متر نیست (رهبر, 1378: 322).

تالار ستون­دار نیایشگاه بندیان

تالارستون دار با ابعاد 8×45×25/10, یکی از مهمترین اجزاء معماری این بنا به شمار می­ آید. این تالار در شرق مجموعه قرار دارد. وروردی اصلی و عمومی که سرتاسر عرض تالار را در جهت شرق در بر می گیرد, کاملا" باز است. سقف تالار بر روی چهار ستون گچی استوار است. بر روی دیوارهای این تالار آثاری از گچ باقی مانده است که مضامین مختلفی دارد (رهبر, 1378: 319) (تصویر 30). 

 تصویر 30. نمای بخشی از تالار ستوندار

اتاق (B): محل نگهداری نذورات و مراسلات

این اتاق در قسمت غرب تالار ستون دار قرار دارد. ورودی تالار بر اساس شیوه معماری ساسانی با طاق هلالی نشان داده شده و ارتفاع ورودی­ها 180 سانتی­متر محاسبه شده است.

راهرو(C)

این قسمت همانند راهرویی, تالار ستون­دار را به آتشکده متصل  می­ نماید. تنها ویژگی این راهرو وجود سکوهایی در کنار دیوارها است. براساس توضیحات کاوشگر, این سکوها دور تا دور راهرو مورد نظر با ارتفاع حدود 55 سانتی­متر قرار داشتند.

اتاق(H)

اتاق طویلی در شرق ایوان وجود دارد. کاوشگر احتمال می­دهد که این مکان محلی برای استراحت موبدان, قبل یا بعد از انجام مراسم است(رهبر, 1387: 321).

آتشکده

در غرب تالار ستون دار و راهرو C آتشکده کوچکی قرار دارد. بنا به اظهارات کاوشگر این آتشکده یک بنای چهارتاقی بوده است (رهبر, همان: 3189). نقشه­ای که کاوشگر از آن ارائه نموده, یک چهارتاقی ناقص را نشان می­دهد که ایجاد گنبد بر روی آن عملا" غیرممکن بوده است. به همین دلیل برای اینکه این مجموعه مانند سایر آتشکده­های ساسانی به صورت یک مربع کامل باسازی شده, و ایجاد گنبد بر روی آن به آسانی صورت پذیرد.

اتاق استودان

در سمت شمال آتشکده دری وجود دارد که به اطاقی به مساحت 15/5×40/2 سانتی­متر راه پیدا می­کند. کاوشگر معتقد است از این اتاق به عنوان استودان استفاده می­شده است (رهبر, 1387:320). به دلیل نبود استخوان در داخل استودان­ها (ن.ک. رهبر, همان) و حضور استودان در کنار آتشکده, به نظر می ­رسد جای تحقیق و تفحص بیشتری در این زمینه وجود داشته باشد.

 

فضای مدور (برشنوم­گاه)

در جنوب راهرو C, در کوچکی وجود دارد که احتمالا" ورودی اختصاصی آتشکده بوده است, که به ایوان F مربوط می ­شود. سمت غرب ایوان درگاهی به عرض 90 سانتی­متر, ایوان را به فضایی دایره شکل با قطر 30/5 متر مرتبط می­ نماید (رهبر, همان: 321). رهبر, عنوان برشنوم­گاه را به این فضا اطلاق می­نماید همچنین ذکر می­ نماید که به واسطه کاربرد این محل, به احتمال زیاد این قسمت فاقد سقف بوده است (رهبر, همان: 321).

 

 

کیش

 

شهر کیش باستانی یا تل اوخیمیر(uhaymir) در 80 کیلومتری جنوب بغداد قرار دارد که یک شهر سومری بوده است (شکل 12).

شکل 12. موقعیت محوطه باستانی کیش

این شهر در منطقه ای بوده است که  وابسته به سیستم آبرسانی بوده است. استقرارهای کیش از دوره جمدت نصر(3200-290) پیش از میلاد آغاز می شود. این شهر در دوره سومری ها یکی از مراکز مهم سومری به شمار می آمد اوج پیشرفت شهر در 2600 پیش از میلاد است و پس از آن در دوره اکد از اهمیت شهر کاسته می شود. در طول اواخر سلسله یک و تمام سلسله دوم تعداد زیادی قبر در آنجا کنده شده بود در آغاز سلسله سوم نیز ساختمانهای قابل ملاحظه ای ساخته شده بود و به نظر می رسد در  دوره (ایسین و لارسا)در اور 3 شهر احیا شده بود. در دوره بابل کهن و کاسی شهر کوچکتر می شود. در دوره بابل نو شهر گسترش پیدا کرد و استحکامات نظامی و دیواری بر پا شد.از دوره هخامنشی و سلوکی مدارک کمی وجود دارد و استقرارها بیشتر در حد یک روستا است. از دوره اشکانی نیز استحکامات دفاعی نادری به جای مانده است. در شمال شرقی تپه بناهای گسترده ساسانی کشف شد (شکل 13 ).

شکل 13. مجموعه باستانی کیش و موقعیت استقرارهای سومری، اشکانی و ساسانی (استقرارهای ساسانی با spنشان داده شده اند)

مواد ساسانی در کیش نشان می دهد که همه مناطق پشین برای ساخت وساز رها شده اند. ساختار سنگینی از سده 4-6 میلادی ایجاد شده بود(Gibson,1972: 60).از سال 1912-1914 باستان شناسان فرانسوی کار کاوش را در کیش آغاز کردند( محمدی فر، 1389: 165) یک هیئت فرانسوی دیگر نیز از سال 1926- 1933 به سرپرستی watelinدر کیش کاوش کردند،(Gibson,1972: vii)کاوشهای کیش از سال 1923- 1933 توسط هیئت اعزامی دانشگاه آکسفورد به سر پرستی استیفن لانگدون ادامه داده شد اریک شرودر نیز از دانشگاه هاروارد در کیش کاوش کرد،(Gibson,1972: vii) (moray,1976:65)سپس موسسه آمریکایی هنر ایران به وسیله کریستین هولمز از نیویورک کار کاوش را از پاییز سال 1932در بخشهای گوناگونی از ساختمان های ساسانی در سمت شرق مجموعه ادامه داد(langdon,1933: 115)پس از یک وقفه طولانی گیبسون از سال 1980 کاوش هایی را در این محل انجام داد( محمدی فر، 1389: 165).

محوطه های ساسانی کاوش شده به طور عمده مربوط به هیئت های اعزامی در سالهای 1930- 1931 و 1932- 1933 بود((Gibson,1972: 77

سه مجموعه ساختمانی در کیش مربوط به دوره ساسانی در کاوش ها به دست آمده است که دو ساختمان به نظر می رسد اقامتگاه شاهی و ساختمان کشف شده دیگر، مربوط به مردم عادی بوده است (شکل 14و15).

شکل 14. پلان کاخ1

 

شکل 15. پلان کاخ 2

بخش ساسانی کیش دارای طول زیاد و عرض کمی بود که از سمت مجموعه معابد شرقی« هورساگ کالاما» به طول نیم مایل ادامه یافته بود(langdon,1933:113).

عمارت ییلاقی شرق مجموعه کاخ

در شرق مجموعه کاخ ساختمان دیگری کاوش شد که بزرگ بود و نقشه ی پیچیده ای داشت، اما روشن است که از کاخ ها تکلف کمتری داشت و شاید بتوان گفت که سکونتگاه بوده است. دیوارهای کاوش شده در اینجا یک متر بلندی داشت (شکل 17).

شکل 16. پلان ساختمان تابستانی

ویژگی­های گچبری­های کیش 

در آثار کیش خط پیرامون اشکال پر و کامل و اندکی گرد است، سطح کارها چندان پرداخت نشده و صیقلی نیست. این این ناهمواری نقاشی از نرمی مواد اولیه ای مورد استفاده قرار گرفته است؛ که در عین حال مانع شکل پذیری کامل آثار نیز می گردد( پوپ، آکرمن،1387: 800) آرایش های گچبری همانند که در ویرانه های گروهی از خانه های شخصی یا کوشک ها پیدا شده است، یا در تیسفون آنها را از زیر خاک در آورده اند شباهت های فراوانی با گچبری های کیش و دامغان دارند(کمبریج، 1380: 575). در کیش نقشمایه های برگ خرما، نواری، خطوط انتزاعی،نقش مو(تاک)، نیلوفر آبی، دسته های برگ، برگ خرمای چهار پر، شمسه، نیم برگهای کنگری، خوشه های سه گانه بلوط و ... به دست آمده است شکل 17، 18 و 19).

شکل 17. نمونه ای از گچ بری های کیش

شکل 18. نمونه ای از گچ بری های کیش

شکل 19. نمونه ای از گچ بری های کیش


/ 5 نظر / 494 بازدید
ا-حیاتی

باز هم سلام .با یک مطلب جدید" 10 نکته طلایی در دکوراسیون" بروزم. شما را دعوت میکنم به مطالعه این پست جدید. دیدن نظرات شما عزیزان مایه دلگرمی و پیمودن مسیری درست در این جاده پرپیچ وخم خواهد بود .

بازاریاب

دوست عزیز سلام اگر تمایل دارید مدیریت قوی تری بر وبلاگ خود داشته باشید،امکانات بیشتری به مخاطبین خود ارائه نمایید و یا یک گام بزرگ برای ورود به دنیای وب مستران بردارید ما توصیه می کنیم همین امروز از امکانات رایگان ارائه شده توسط تیم اندیشه ی برتر نهایت بهره را ببرید و با تبدیل وبلاگ خود به وب سایت خواسته های خود را محقق کنید. هم اکنون اقدام کنید و از امکانات دامین و هاست رایگان برخوردار شوید http://designer.moshakhasat.com همچنین در صورتی که تمایل دارید از طریق وبلاگ خود کسب درآمد کنید آدرس زیر را نیز حتما ملاحظه بفرمایید http://www.moshakhasat.com/index.php?route=information/information&information_id=9 با تشکر 1345409401.98

موفقیت در کمین شماست

امروز گامی برای موفقیت برداشته اید؟ مجموعه ی آموزشی سریع خوانی همراه با نرم افزار ارائه شده توسط استاد بزرگ کتاب خوانی جهان مجموعه ی 7 راز بزرگ انگیزه مجموعه ی آموزشی استفاده از قدرت حافظه مجموعه ی آموزشی استفاده بهینه از شرایط بد و بدشانسی ها مجموعه ی آموزشی تفکر تحول برانگیز مجموعه ی آموزشی تمرکز جادویی مجموعه ی آموزشی راه های اجرایی کسب ثروت مجموعه ی آموزشی مثبت اندیشی و اعتماد به نفس مجموعه ی آموزشی پیروزی در تعاملات روزانه بسته ی آموزشی نکات طلایی برای موفقیت دانشجویان بسته ی آموزشی نکات طلایی در صحبت کردن با کودکان زود دیر می شود 1507579551

فرید

با عرض سلام و خسته نباشید از ظاهر وبلاگتان این طور به نظر می رسد که برای آن زحمت کشیده اید ما هم می خواهیم شما را در این زمینه یاری برسانیم شما یقینا محدودیت هایی که یک وبلاگ دارد را به خوبی می دانید با این حال بد نیست مجددا آنها را با هم مرور کنیم: وجود یک تبلیغ ناخواسته و نامربوط با محتوای وبلاگ محدودیت در قالب های وبلاگ نداشتن فضای مناسب برای قرار دادن فیلم و عکس و فایل و ... سخت بودن افزودن یک امکان ساده، مانند نظرسنجی،آمارگیر جدید و ... عدم پشتیبانی از امکانات پیشرفته تر با این حال راهی ساده برای حل تمامی این مشکلات وجود دارد تبدیل وبلاگ به سایت به آدرس سایت مراجعه کنید و مراحل را دنبال نمایید و ظرف 24 ساعت از تمامی این مشکلات برای همیشه خلاصی پیدا کنید موفق باشید 1823900182

میراث فرهنگی درگز

سلام به پایگاه اطلاع رسانی اداره میراث فرهنگی درگز ( سایت موزه بندیان درگز سر بزنید و اعلام نظر بفرمائید باتشکر مددی