کاخ دامغان-چال ترخان-تپه میل-عمارت خسرو- معبد آناهیتا بیشاپور

کاخ دامغان

در فاصله 200 متری جنوب غربی تپه حصار بقایای بنایی از دوره ساسانی یافت شد که اشمیت آن را کاخی از این دوره می داند( تصویر11).

 

تصویر 11. عکس هوایی کاخ ساسانی دامغان

 

 متاسفانه امروزه از این بنا جز چند پاره دیوار و بقایای تکه تکه شده کف گچی آن بر جا نمانده است. این بنا متشکل است از یک تالار ستوندار ، یک اتاق اصلی در پشت تالار ، یک فضای باز جلوی تالار ، و دست کم چهار اتاق در شمال و غرب اتاق اصلی است. کاخ دامغان از یک مدخل ایوان دار تشکیل شده بود که به رسم یاد بود ساخته شده و به اتاق گنبد داری منتهی می گردید که پشت آن اتاقکی قرار گرفته است ولی طاق ایوان عادی نبود، بلکه مثل اتاقهای دراز سروستان طاق تکیه بر ستونهای قطور دیوارها داشت (هرمان،1373، 122). ایوان مرکزی سرسرای گسترده ستونداری با طاق قوسی بود که بر شانه جرزهای گرد بزرگ سوار بود، طاقها در اینجا نیز مانند سروستان احتمالا" جرزها را به دیوارهای جانبی متصل می کردند اتاق چهار گوش سنتی آن سوی این ایوان را که احتمالا" گنبد دار بود چهار طاق باز بزرگ که همان وضع و حالت کلاه فرنگی ایوان کرخه را پدیده می آوردند احاطه کرده بودند (کمبریج1380, 574) (شکل5).

 

شکل 5. پلان کاخ دامغان

چال ترخان

تپه ساسانی چال ترخان در 10 کیلومتری جنوب غربی ری واقع شده است. وقتی آقای مایلز امریکائی با اشمیت در پیرامون چشمه علی، جستجوی ری ساسانی را می کرد و در دیداری با محیط طباطبایی از این نکته تاریخی آگاه شد،سال بعد توانست در چال ترخان آثار کاخ بهرام‏ گور را بدست آورد که گچبریهای آن در موزه های آثار باستانی‏ محفوظ است) محیط طباطبایی، 1351: 11). تپه یا قلعه عشق‌آباد به وسعت حدود 80×80 متر و به ارتفاع حدود 12 متر از سطح دشت است که به صورت قلعه‌ای با چهار برج با خشت‌های 10×40×40 و 10×20×20 سانتی‌متر روی مصطبه‌ای خشتی قرار گرفته است. پنهای باروها در پایین به سه متر می‌رسد که در قسمت‌هایی از خشت‌های 15×50×50 سانتی‌متری نیز استفاده شده است، محوطه داخلی قلعه در بالا به کلی درهم ریخته و برج‌ها و باروها نیز در بیشتر قسمت‌ها تخریب شده‌اند. قلعه عشق‌آباد در دوره اسلامی نیز مورد استفاده قرار گرفته است که آثار این دوره را به صورت خشت‌های 7×21×21 سانتی‌متر در بخش شرقی قلعه می‌توان مشاهده کرد (تصویر 12 و 13).

 

                تصویر 12. عکس هوایی تپه چال ترخان (عکس قدیمی)

 

 

 تصویر 13. عکس هوایی تپه چال ترخان (عکس جدید)

در سطح قلعه (تپه) عشق‌آباد، به تعداد انگشت شمار سفال‌های بدون لعاب ساده آجری و نخودی و سفال‌های لعابدار به رنگ‌های سبز و آبی اوایل دوره اسلامی پراکنده است. قلعه عشق‌آباد را می‌توان با آثار مشابه دیگر در محدوده شهر ری نظیر قلعه طالب‌آباد و قلعه کامین (قلعه سرخ) حکیم‌آباد که از نظر مصالح و سبک معماری نزدیک به هم هستند در ارتباط دانست. در حدود یکصدمتری شمال قلعه عشق‌‌آباد آثار معماری به صورت حصاری از خشت‌های 10×40×40 سانتی‌متری بر جای مانده که تالاری ستون دار به وسعت در حدود 20×30 متر را محصور کرده است، در طول تالار آثار سه ستون آجری در یک ردیف که با آجرهای 7×30×30 سانتی‌متری و ملات ساروج با پی از سنگ لاشه به فاصله 10 متر از هم ساخته شده‌اند بر جای مانده است، قطر دایره ستون‌ها 210 سانتی‌متر (تصویر 14) بوده و آجرها به صورت نره‌چین روی دو رگ آجر خفته‌چین در پیرامون دایره کار شده‌اند سطح دایره نیز با آجر فرش شده است. عکس‌های هوایی بر جای مانده از عملیات پاکسازی و پلان حفاری، ستون‌ها را در دو ردیف سه تایی نشان می‌دهند که در مجموع، این تالار دارای شش ستون کامل بوده که احتمالا مجددا در زیر خاک مدفون شده‌اند.

 

تصویر14. نمای از محوطه کاوش و ستون های گچ بری شده چال ترخان

 

بقایای آثار گچبری چال ترخان که بعضی از آنها اینک زینت بخش گالریهای موزه ایران باستان است، غنی ترین گنجینه آثار گچبری ساسانی را به ما عرضه می دارد. در این آثار، نقش های متنوع و گونا گونی به صورت خشت های مربع، نقوش سه گانه هندسی، گیاهی، حیوانی، نقش شکارگاه، و صحنه های مختلف شکار – که بعدها این شیوه در هنر اسلامی رواج یافته – نقش برجسته های گچی از حیوان و انسان، نقش بهرام در حال شکار و یکی دیگر ازپادشاهان ساسانی را که سوار بر اسبی نشان می دهد (تصویر 15و16).

تصویر 15. نمونه ای از گچ بری به دست آمده از چال ترخان

                             تصویر 16. گچ بری شکار بهرام و آزاده

همچنین نقش آناهیتا و نقش زن بر روی چند خشت مربع، آرایش مختلف مو و گردن بندی بر گردن یا آرایش گل لوتوس را شاهد باشیم. از مجموع این آثار چنین بر می آید که هنرمندان بر روی کلیه قسمت های دیوار و سقف و ورودیها و همچنین ستونها از تزئینات گچی استفاده کرده و به منظور ایجاد تنوع، ستونها را به فرم های مختلف گچ اندود کرده اند و این به سبب قطر زیاد ستونها بوده است و خالی از ظرافت نیست، که به مدد نقش های هنرمندانه این ضخامت را به ظرافت تبدیل نموده اند که بعدها این سبک در مساجد اسلامی رونق بسیار یافت.( انصاری، 1365: 342).

بر روی گچبری چال ترخان، بر روی شاخه ای از درخت تاک، پرنده ای شبیه عقاب یا کبک دیده می شود و اطراف آن نقش گل و بوته و انار نیز در هر دو اثر موجود به چشم می خورد(انصاری، 1365: 328- 330). در آثار کاخ چال ترخان بر روی گچبری های ستون قصر، معمولا فضاهای خالی را با موتیف های تزئینی گیاهی پر کرده اند. از جمله نقش های تکراری که در گچبری ساسانی بکار گرفته می شود، طرحهای مربوط به دایره ها و منحنی هاست که می توان گفت نقش اصلی را در این دوره به عهده دارند و در تداوم موتیف های اشکانی بکار برده شده اند؛ معمولا این نوع موتیف به صورت پیچک های مو و در بعضی قسمت ها به شکل ویرگول ظاهر می شوند که در مرکز نقش چلیپا و یا صلیب شکسته منحنی و دایره شکل به اندازه های گوناگون، گاهی ساده و گاه توپر به شکل حلقه های زنجیر، بکار گرفته شده اند و گاهی نیز شبیه به گل های لوتوس، متن میانی گچبری را در بر می گیرند. (شکل 7) در این دوران کمتر نقش کثیر الاضلاع به چشم می خورد، لیکن طرحهای مربع و مستطیل شکل که به عنوان قاب گچبری استفاده شده و حاشیه ها را در بر می گیرد، فراوان است(انصاری، 1365: 327).نقش مایه های گچبری های چال ترخان را در بافته های ساسانی نیز می توان یافت(یار شاطر، 1380: 648)

 

تپه میل

محوطه تاریخی تپه میل با وسعتی در حدود 7\16 هکتار در 10 کیلومتری جنوب شهر کهن ری و در کنار راه ری- ورامین واقع شده است (تصویر 17).

 

                                                                             تصویر 17. عکس هوایی تپه میل

بناهای محوطه عبارت اند از : تپه اصلی با ارتفاع نسبی 19 متر از قسمتهای مسطح محوطه و چندین تپه فرعی که پیرامون تپه اصلی را احاطه کرده­اند. تپه اصلی حدود 160 متر طول دارد و چندین فصل کاوش باستان شناسی که نخستین آنها در 1909 بوسیله گروه فرانسوی تحت رهبری ژاک دمرگان فرانسوی بر فراز آن به انجام رسیده است(مقدادیان، 1385، 261). این بنا در سال ‪ ۱۹۳۳توسط باستان‌شناس آمریکایی به نام اریک اشمیت مورد کاوش و حفاری قرار گرفت و اخیراً دکتر فیروز شیبانی در آن دست به کاوش زده است. پس از ا نجام کاوشهای باستان شناسی، تالاری با راهروهایی در جناحین و ایوانی در ورودی آن در بالاترین تراز بقایا مشاهده شده ودر ترازی در حدودا" چهار متر پایینتر حیاطی رواق دار که به تونلی که از زیر تالارعبور می­کند متصل است از زیر خاک بیرون آمد(مقدادیان، 1385، 261). طرح کلی بنا، تالار ستون داری بوده با دو ردیف ستون چهارگوشه سه تایی که عملاً به ۳ بخش تقسیم شده است جهت بنا به صورت شرقی و غربی است (شکل 6).


   شکل 6. توپوگرافی و پلان تپه میل

 در جبهه شرقی ایوانی با چهار ستون مدور بوده. بخشی از بنای آتشکده ری خراب شد و تنها قسمتی از بنای چهارطاقی و زیبای این آتشکده به صورت دو میل باقی ماند است (تصویر 18). 

 

                       تصویر 18. نمای دو طاق بجا مانده از تپه میل

یشتر قسمت‌های غربی بنا از میان رفته، در بخش زیرین مجموعه یک راهروی کم پهنا وجود دارد که سراسر طول بنا را طی می‌کند. آنچه از پوشش بنا در زمان حاضر بر جاست، یک جفت قوس هلالی با نقطه بیضی است، در راستای محور اصلی تالار، راهروی کم عرض تونل مانندی سراسر طول تالار را از زیر طی می‌کند که از منتهی الیه غربی، راهروی هم عرض دیگری بر آن عمود می‌شود و ورودی اصلی راهروی زیرین در جبهه شرقی، زیر ایوان اصلی است. یک بخش مرکزی عریض تر و دو بخش جانبی کم عرض تر، ورودی اصلی تالار آتشکده در جبهه شرقی از طریق یک ایوان چهارستونی مدور که پایه‌های سر ستون‌های آنها در گوشه‌های شمال شرقی و جنوب به شرق ایوان برپاست.

 

بنای پایکولی

 از برج پایکولی باید نام برد که آنهم شاید آتشگاهی بوده است (گریشمن, 1381: 387). یکی از معدود آثار معماری اواسط دوره­ی ساسانی، یعنی قرن چهارم و پنجم میلادی که تاریخ دقیق آن تعیین شده، متعلق به پادشاهی نرسی است. برجی که وی در پایکولی واقع در کردستان عراق ساخت و اکنون ویران شده صرفا" جنبه یادبود داشت (تصویر 19).

               تصویر19. نمای ویران شده برج پایکولی قبل از باسازی توسط هرتسفلد

نرسی این برج را ساخت تا کتیبه­ای طولانی شامل سیاهه اسامی حامیان خود در نبرد با بهرام سوم را روی آن نقر کنند. برج همچنین با مجسمه­ ی نیم تنه شاهان نیز تزئین شده بود (تصویر 20).


    تصویر 20. یکی از نیم تنه های بجا مانده از برج پایکولی که زمانی بر دیواره ی برج نصب بوده است.

 

برج که سر تپه­ ای قرار داشت مستحکم وبا استفاده از ملاط و لاشه سنگ ساخته شده و تمامی آن با استفاده از قطعات سنگ که با دقت بریده شده وروی برخی از آنها کتیبه نرسی نقر شده بود پوشانده شده بود. برج که نقشه­ای چهار گوش داشت در در هر گوشه با استفاده از ستونهای تو کار تزئین شده و افریزآن به شیوه متداول پارت و ساسانی کنگره دار است. (هرمان،1373، 119) (شکل 7).

شکل7. باسازی نمای برج پایکولی

 

عمارت خسرو

این بنا در نزدیک شهر قصر شیرین و در مسیر جاده ای که به سمت کرمانشاه می رود قرار دارد. خسرو در باغی عظیم به مساحت تقریبی 300 جریب در محلی که دشتهای عراق با دیوار عظیم زاگرس تلاقی می کند کاخی برای شیرین خوبروی و یک چهار طاق بزرگ با تعدادی زیادی بناهای مکمل ساخت که آب همه ی آنها از طریق بندی که روی رودخانه حلوان ایجاد شده بود تامین می گردید(هرمان،1373، 147)(تصویر21).

تصویر 21. عکس هوایی عمارت خسرو

این ساختمان در نقشه اصلی خود از نقشه که در فیروز آباد تثبیت شده بود پیروی می کند. ایوان سه گانه و گنبدی که اتاق پذیرایی را می پوشاند کاخ اصلی را تشکیل می دهد و بیرون از این مجموعه، حیاط بازی با ردیفی از ستونها قرار داشت که مجموعه ای از ایوانهای کوچکتر که اقامتهای خانوادگی را تشکیل می دادند آن را احاطه کرده بودند(کمبریج, 1380: 574). کاخ شیرین روی سکوی هشت متری از سطح زمین بلندتر بود به طول و عرض تقریبی 98×285 قرار داشت و تقرب به آن توسط چند رشته پله دو طرفه شبیه پلکان سکوی ساسانی کنگاور صورت گرفت(شکل8).

شکل 8. باسازی عمارت خسرو

یاقوت مورخ قرن سیزدهم با وجود چپاول هراکلیوس در سال 628 میلادی، این کاخ را جزء عجایب جهان به شمار آورده است. به گفته ابن رسته مورخ قرن 9، این سکو با استفاده از مرمر فرش شده بود. مثل کاخ فیروزآباد، کاخ شیرین نیز از بخشهای خصوصی و عمومی تشکیل شده بود. اتاقهای مخصوص بارعام از یک اتاق بزرگ گنبد دار که ورود به آن از طریق یک ایوان بزرگ صورت می گرفت تشکیل شده بود. طاق عظیم ایوان روی ستون و نه دیوار جانبی تکیه داشت، ویژگی که در کاخ ساسانیان دامغان نیز دیده می شود. پشت اتاق گنبد دار یک صحن ستون دار با ایوانی بزرگ قرار داشت (شکل 22).

 تصویر 22. نمای بخشی از ستون های ایوان ورودی 

خانه های اختصاصی تشکیل شده بود از تعدادی خانه های سنتی حیاط دار و واحدهای مسکونی ساده و نسبتا" کوچک که معمولا" تنها یک ایوان به سمت شرق داشت(هرمان،1373، 147). در اینجا ساختمان کاخ از سنتهای ساختمان سازی محلی پیروی می کند و در ساخت آن خشت خام و گچ به کار برده بودند. تاریخ نگاران مسلمان توصیف بسیار روشنی از محیط افسانه ای آن در پارکی پهناور که آن را باغها، کلاه فرنگیها، استخرها، جایگاه نگهداری حیوانات و مانند آنها احاطه کرده بودند به دست می دهند، اما تنها ساختمان دیگری که بقایای از آن به جا مانده است بنایی است که امروزه به چهار قاپو آوازه دارد و دانسته نیست که آن را برای چه منظوری ساخته بودند(کمبریج, 1380: 574)(تصویر 23 و 24).

تصویر 23. مجموعه  بنای چهارقاپی


 تصویر 24. نمایی از بنای چهارقاپی

 

معبد آناهیتا بیشاپور

این بنا در شهر باستانی بیشاپور و در مجاورت کاخ بیشاپور قرار دارد (تصویر 25).

تصویر 25. عکس هوایی شهر بیشاپور و موقعیت معبد آناهیتا

 

این بنا توجه سیاحان اولیه را جلب کرده است و به جای قلوه سنگ و ملاط با استفاده از مصالح سنگ داری تزئینات نفیس ساخته شده است(هرمان،1373، 115) (تصویر 26)

تصویر 26. نمای معبد آناهیتا از داخل حیاط

 

 احتمالا" این بنا به ایزد آناهیتا ایزد آب و باروری که ستایش آن با ستایش آتش همراه بوده است اهداء گردیده است. این بنا که بشکل پرستشگاه­های ایرانی به صورت مربع طرح­ ریزی شده است شامل تالاری است که هر ظلع آن 14 متر است و دارای چهار در ورودی است و درون آن را چهار دالان فرا گرفته است که در آنها جوی­های کوچک بسیار وجود دارد( شکل 9).

شکل 9. پلان معبد آناهیتا

بوسیله یک پلکان طویل به این پرستشگاه فرود می­ آمدند. دیوارهای پرستشگاه با ارتفاع 14 متر با تخته سنگهای بزرگ که توسط بستهای آهنی دم چلچله­ای و خرده سنگ بیکدیگر پیوسته­اند ساخته شده است( گریشمن، 1370، 149).  پلکانهای سرپوشیده مرکب از بیست پله با شیب زیاد به یک دالان باریک که اتاق منفرد چهار گوش را احاطه کرده بودند منتهی می­شد. دالانها که ارتفاع آنها نصف ارتفاع اتاق وسطی بود دارای طاق ضربی بود. بعضی از ستونها نگهدارنده تیرها به شکل چهار کله گاو(باز تابی از تخت جمشید) هنوز بر فراز دیوار شمال غربی که بیش از پانزده متر ارتفاع دارد دیده می­ شود (تصوبر 27).

تصویر 27. تصویر یکی از ستونهای نگهدارنده تیر سقف در معبد آناهیتا

کف بنا با استفاده از سنگ­فرش شده مرکب از دو سطح است و سنگ­فرش بلندتر گرد دیوارها امتداد دارد. آبروهایی در این سنگ­فرش در آورده شده و علی سر فراز اخیرا" ثابت کرده است این آبروها مثل حوضچه سر­پوشیده مرکز اتاق مستقیما" به رودخانه متصل بوده است(هرمان،1373، 115). این بنا گویا سقف پهنی که بر تیرهای چوبی استوار بود می­پوشاند (کمبریج, 1380: 576). هدف از ساختن چنین بنای رازآمیز اغلب مورد بحث قرار گرفته است. آن را آتشگاه یا پرستشگاه آناهیتا یا میترا یا یک اتاق نشیمن نیمه­ زیر زمینی برای استفاده در تابستان دانسته­اند. این نقشه اتاق مربع ودالان سر­پوشیده، تاریخچه­ای طولانی دارد و اغلب در بناهای دوره­ی پارتی و بناهای قدیمیتر از آن دیده می­شود و استفاده از آن در حرم مقدس الحضر حاکی از آن است که در آنجا به عنوان پرستشگاه مورد استفاده قرار می­گرفت. این بنا همان طور که از بناهای پیش از آن معلوم می­ شود یک پرستشگاه بوده و کشف مهم سرفراز درد مورد شبکه گردش آب در آن موجب این نظریه می­گردد که پرستشگاه ناهید الهه آبها و باروری بوده است (هرمان،1373، 115).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

/ 0 نظر / 119 بازدید